To vise kvinner og ein visegut

Om større og helst mindre hendingar på Lom folkebibliotek.

fredag 18. august 2017

Tankar kring ein skulestart

Dette belet for 40 år sidan. 

Vi hadde fått bad med innedo og badekar, og den før så tenlege sinkbalja var flytta ned i stabburet. Mor hadde sydd nye, like bukser til dei to eldstejentene, og den mellomste hadde fått sin fysste ryggsekk. Båe to hadde fått nye sokkar med gummifot til bruk i gymsalen. Bygda fekk barnehage dette året, men minstejenta fekk vera heime med mor enno ei stund lell.

Skulen var skrekkeleg stor, dei fleste av borna var framande andlet, og mellomjenta hadde enorm repekt for lærarane som ønskte velkomen. Likeeins for dei vaksne sjetteklassingane. Alle vart nøye målt etter målbandet på veggen. Mellomjenta fekk pulten med raude klossar rundt stettane. Den lågaste. Det var ikkje langt opp til han med dei grøne, men det skulle ta fleire år. 
I sekken hadde alle penal og blekkmatboks med kakuskiver og transkei. I fin kø stilte alle seg opp i påvente av den feite, halvharske, men akk, så sunne skvetten på skeibladet. 

I eine rommet på enden av skulen var det eit heilt stilt rom med grønt vegg-til-vegg teppe i filt på golvet; boksamlinga. Både skulebibliotek og folkeboksamling, tett i tett med hyller fullpakka av bøker med grøne, blå og raude omslag. Lufta var også tett, men det var ei eventyrverd å gå inn i lell. 
Nye andlet vart etter kvart kjende, og vennskap vart knytt. Vi møtte dei att på hobbykveldar og skirenn på skulen, og einskilde budde så nær at vi kunne møtast utanom også. I denne verda skulle vi bli vaksne. 
                                                      -    -    -    -    -    -    -    -    -

Det kjennest mest som eg er utgammal når desse minna dukkar fram. I dag opplever borna kjøpepress frå alle kantar, det er utstyrshysteri og digitale dingsar i fleng, og skjermane lyser framfor nasen oftare enn vi har augekontakt med andre menneske. I denne verda skal våre born bli vaksne. Eg er glad eg fekk vere barn på 70-talet.

Med ønskje om ein trygg og god skulestart til alle små og store, både de som tek til på skulen og de som freistar hybelliv som studentar eller store elevar. Måtte det gå bra med dykk alle!

Nostalgisk bloggar: Merete

fredag 11. august 2017

Diktardagar 2017

Diktardagar i Lom, Skjåk og Vågå går av stabelen 31. august til 3. september. Overordna tema for årets dagar er "Markens grøde" i høve 100-årsjubiléet for Knut Hamsun sin store roman om jorddyrkaren Isak Sellanraa, romanen han vart løna med Nobelprisen i litteratur for i 1920. Forfattar og satirikar Are Kalvø blir med under årets Diktardagar med kåseri og under Diktarmiddagen på Fossheim.

Fjorårets Nobelprisvinnar i litteratur, Bob Dylan, blir også med oss på Diktardagar. Rett nok stiller han ikkje i eigen høge person, men den framifrå rockepoeten Tom Roger Aadland som har gjendikta Dylan til nynorsk, er ein av dei sentrale aktørane under Diktardagar og deltek både med foredrag, pubpoesi og konsert.

Det er jubileum for to av våre eigne diktardamer i år også. Lisbet Lid Venås fyller 80 år, og Vera Henriksen ville fylt 90 år om ho hadde levd. Dette vil bli markert under Diktardagar. Lisbet deltek sjølv på festkvelden og sundag blir det tur fjells til romanfiguren Bent Jonsson sitt rike.

Dei faste innslaga er på plass. Det blir litteraturseminar, bokbad, Diktardagarmiddag på Fossheim, pubpoesi, festkveld med utdeling av Diktardagarprisen, konsertar og Tor Jonsson-foredrag. I tillegg blir det "Markens grøde" til ungdommen med eige seminar for elevane på den vidaregåande skulen i Lom, og forfattar Aina Basso er i desse dagar i ferd med å skreddarsy eit eige opplegg for elevane på ungdomsskulane i Lom, Skjåk og Vågå.

Midt oppi dette markerer biblioteket Nasjonal bibliotekdag fredag 1. september. Vi inviterer til Litterær lunsj med kaffi, kringle og bokprat med forfattar og journalist Jens M. Johansson og bibliotekarane sjølve.

Biblioteket har bøkene til alle Diktardagarforfattarane! Vi har laga utstilling, og håpar at rett mange les seg opp både på Markens grøde og på forfattarskapen til  dei andre forfattarane. Bibliotekarane trippar rundt i forventning. Åss gler åss!

Rita, 10 000 fot over Atlanter'n.


fredag 4. august 2017

HytteLEKtyre del 2

I del to av hyttelektyre er det på tide å rote rundt i hyllene etter kva dei tre generasjonane før meg har sett igjen på hytta. Etter oldemor er det kristelege og oppbyggelege bøker. Eg finn eit leksikon frå 1912, Snorre frå 1900, Nordmændene i Amerika (utgjeve av History Book Company's Forlag, Minneapolis 1907) samt ei verkeleg spennande dagbok med skildringar av viktige draumar og klaging på svigerdatter (mi farmor). Romanen Kristine: Ei forteljing frå Valdres (1886) av Hans Andersen Foss, som vart filmatisert som Kristine Valdresdatter i 1930, er vel ei sjølvfølgje på ei hytte i Valdres.

Etter farfar finn eg m.a. eit par bøker om krigen av Trygve Lie, DNT-årbøkar, Dickens samla verk, Jack London, Helge Ingstad og nokre andre romanar frå første halvdel av førre århundre.

Samlinga i bokhyllene ekspanderte kraftig då far og syskena hans vart vaksne. Frå 60-talet og utover finn eg mengder av pocketbøker. Det går mykje i krim og spenningsromanar (t.d. Ian Flemmings bøker om James Bond), fleire volum  av Tidsskrift  for Valdres historielag (seinare Årbok for Valdres) og bøker om geologi, fauna og flora.

På øvste hylla i eit mørkt vindfang, blandt alle pocketbøkene, står det nokre bevis på at den seksuelle frigjeringa i Skandinavia òg fann vegen til ei fjellhytte i Valdres. Der har eg funne klassikarar som Jens Bjørneboes "Uten en tråd" og Agnar Mykles "Sangen om den røde rubin", samt svenske og danske utgjevingar som "Den lystige Abbed" og "Flossie og Sømanden". I dette årtusenet vil eg bedømma desse bøkene som ganske så uskyldige og søte.

I fjor hadde vi dugnad og flytta eit 50 år gammalt vedskjul med utedass. Bygningen var i dårleg forfatning så vi måtte skifta ut botnsviller og stiva av heile bygget før vi rulla det avgarde mot ny grunnmur. Under rydding av skjulet fann eg ein godt gøymd løyndom. Øvst, inst under takskjegget, oppe på ein liten lagringskvist, under haugar av gammalt sandpapir og aviser låg det ein liten fickis (svensk for pocketbok) frå 1971 med namn "En Eva på 19 år" skrive av pseudonymet Eva Eden. Eg lo høgt og konfronterte straks far og onkel med funnet. Desse peikte på kvarandre før dei vart samde om at boka måtte tilhøyre den yngre systera deira som ikkje var tilstades og kunne forsvara seg. Eg har lese dei fire første kapitla kor Eva møter sin erfarne favorittelskar, ein forsagt og forelska unggut som er/var jomfru, faren til jomfrua, og dessutan eit postbud. Denne boka er ikkje for dei blyge, eg forstår godt kvifor ho var så godt gøymd og kvifor ho bør gøymast på nytt igjen no som skjulet ikkje skal flyttast på nye 50 år.

BibliotekAre

fredag 28. juli 2017

Kvinner du skulle ha møtt

To kvinner har eg bore med meg denne sommaren. Den eine ganske lita, den andre enno mindre. Den eine med skaut rundt håret og nevane knepte saman bak på ryggen, den andre med eit fingerbøl som det kjæraste ho eig. Båe har dei kravd sin plass, gjort inntrykk og sett far i minnet mitt.

Den føste kvinna, Maria frå øya Landegode utanfor Bodø, vart eg kjend med i debutromanen til Elin Aasbakk Lind, Punktum midt i en vakker setning. Maria er gammeltanta til Mattias, som etter eit opprivande samlivsbrot rømmer ut til øya han ikkje har besøkt sidan han var berre ein liten gut. Det spontane opphaldet blir lengre enn Mattias har tenkt, og han kjem etter kvart svært nær den gamle grandtanta på fleire vis. Møtet mellom desse to, både i det stille og i det stormfulle, blir ei sterk reise i tid og kjensler spunne rundt den ville naturen ute i havgapet. Maria mjuknar i samveret med nevøen, og avslører med tida den største løyndomen ho har bore under bringa i ei årrekkje. Mattias får på si side sett sine eigne grubleri i perspektiv, og vaknar for alvor opp som menneske desse dagane på Landegode.

Aasbakk Lind har ein kjenslevar måte å skildre personane i forteljingane sine på, og gjennom eit vakkert, presist språk knytt opp mot ein vill natur skriv ho rørande stillferdig og fint om dei heilt store kjenslene i livet, om tap og sakn, og om det å kunne elske inderleg med heile seg. Maria går att i minnet mitt, ruslar målretta fredfullt rundt på Landegode og strålar trufast kjærleik med heile den vesle skrapningen sin. Tusen takk, Elin, for at du let meg bli kjend med dette vidunderlege mennesket!

Jenta med fingerbølet er den andre som har fått varig opphald i minnet mitt denne sommaren. Seks år gamle Yiza er ein papirlaus flyktning som blir plukka opp frå gata og plassert på ein barneheim i eit land der ho ikkje eingong kjenner språket. Ho rømmer ganske fort frå institusjonen saman med to gutar, og dei heimlause borna må svoltne, skitne og utslitne klare seg sjølve i snøslaps og bitande kulde. Frå no av går samhaldet mellom dei stakkars borna som ei sterk lenke gjennom heile forteljinga, eit samhald der dei små finn tryggleik og styrke i kvarandre i ein brutalt håplaus kvardag.

Vesle Yiza leikar i sinnet mitt, der ho sit blåfrosen bortgøymd i ein søppelcontainar og gneg "det gode" av banaskal og tullar seg inn i aviser og anna "mjukt" for å halde liv i skrotten nokre timar til. Eg ser det lortute andletet grimete av snøslaps, med store, redde augo, som kjenner kun eitt ord i det framande landet; politi. Høyrer ho dette ordet, skal ho skrike så høgt ho kan.

Det heile er brutalt hjarterått, men Michael Köhlmeier brukar ikkje dei store orda. Slik sett minner desse to bøkene litt om kvarandre: faktene er små, trass store tema, sidene er få, trass djuptgripande innhald. Eg har lært mykje både av Maria og Yiza denne sommaren. Møt dei du òg!

Bloggar: Merete




fredag 21. juli 2017

Hyttelektyre

Sumartid er hyttetid for mange nordmenn. Eg har hytte i nabokommuna til Lom, Vang i Valdres, den nabokommuna som ligg lengst vekk. Lesetradisjonane ligg tjukt i veggane på hytta mi, eg tilhøyrer fjerde generasjon og vi har hatt med bøker i påske og sumarferier sidan 1925. Når sola skin er det støtt nok å gjera med vedlikehald og turar med og utan fiskestong. Men kva er vel betre enn ein regntung dag på ei hytte utan straum og fjernsyn? På regnversdagar er det ikkje mykje anna å ta seg til enn å lesa bøker med godt samvet. Så kva les vi på hytta? Kva slags bøker fraktar vi til fjells og let stå att i hyllane, er det litteratur som vi ikkje gidd ta med heim etter ferien, eller er det personlege favorittar som vi meiner alle andre skulle lesa?

Ranma som gut og som jente
Som liten gut las eg om att og om att alle Donald Duck & Co. frå 60 og 70-tallet kvar gong eg var på hytta. Nevøane mine elskar den japanske humor og kampsport manga-teikneserien Ranma 1/2 av Rumiko Takahashi, Ranma forvandles til ei jente når han får kaldt vatn over seg, og blir gut igjen når hun får varmt vatn over seg. Andre populære teikneseriar eg har satt att på hytta er Asterix, Lucky Luke og Tintin. Den eldste nevøen kosar seg med Terry Pratchetts Skrellingene (The Wee Free Men), fyrste bok i ungdomsserien om den unge heksa Petronella Pine som går føre seg i Pratchetts Skiveverden (Diskworld). Skrellingene, dei små, blå tjuvraddane som vart kasta ut av Alvelandet på grunn av fyll og bråk og fanteri, er Petronellas gode hjelparar.

Frå mine tidlege vaksenår står det att haugar av fantasy frå forfattaren Michael Moorcock, han fann eg gjennom musikken då han har samarbeida med rockegruppene Hawkwind og Blue Oyster Cult, bror min og eit syskjenborn har også vore gjennom desse.

Dei siste åra har eg fordjupa meg i barndommens og vaksenlivets favorittar på hytta. Eg har lese (og satt att) Narnia bøkane av C. S. Lewis, og Kjell Askildsens stutte, men store, samla verk. Narnia trur eg har fått stå i fred, men resten av familien har funne ut kor bra Askildsen er. Tove Janssons Mummitrollbøker lånte eg på biblioteket for nokre sommarar sidan, dei er særs gode også for vaksne og anbefales på det varmaste. Eg vil og anbefale Tove Janssons teikneseriestripar om Mummi frå 1953 og utover, samt hennar fantastiske vaksenbok med det passande namnet for årstida - Sommerboken.

BibliotekAre

fredag 14. juli 2017

Jeg vil lese ekte bøker!

Jeg vil lese ekte bøker!
I serien der vi presenterer bibliotekgjestane våre, har vi i dag kome til Vilde. Vilde er ni år og bur på Lørenskog, men i sommarferien har ho vore ei heil veke aleine hjå bestefar og Marit og syskenbarna i Moagrenda, sjølvaste barndommens Bakkebygrend for mora til Vilde og underteikna. Sjølv om klatretreet vårt er nedsaga og det krattar seg til i skogen og rundt bekken der vi segla borkebåtar og hadde leikarhus, er det fortsatt ei veldig fin grend, og neste sommar vil Vilde vera der hvertfall 14 dagar!

Vilde likar veldig godt å lesa, og når ho blir stor, har ho lyst til å bli bibliotekar fordi bibliotekarar kan lesa på arbeid. Denne bibliotekaren hadde ikkje hjarte til å desillusjonere ho, og eigentleg er ho einig. Bibliotekarar burde hatt meir tid til å lesa på arbeid. Smaksprøver er ein viktig del av jobben for å vita kva vi har i hyllene i formidlande omstende. Vilde held seg også oppdatert på nyhende og er fast lesar av Aftenposten jr. Og når det gjeld å lesa digitalt eller på papir, er Vilde klar: - Jeg vil lese ekte bøker! Så trass i abbonement på den digitale utgåva, må mamma ta med papirutgåva av Aftenposten jr. frå arbeid.

Nå for tida les Vilde Harry Potter. Ho har lese saman med mamma og pappa, men det går litt for treigt med høgtlesinga, så ho har tatt over sjølv. Nå går det mot slutten med Harry, så i går troppa dei opp på biblioteket for å få lesetips og utforske biblioteket i Lom. Bibliotekaren kom med to av sine aller beste tips til Vilde, Tonje Glimmerdal og Ollis. Vilde tok ikkje sjansen på å låne begge når ho er på ferie, så valet fall på Tonje. Bibliotekaren håpar Vilde får ei aldeles fortryllande leseoppleving som styrkar bibliotekardraumen.

I mellomtida bloggar underteikna bibliotekar ut og tek ein trevekers. Ciao!

Rita



fredag 7. juli 2017

Kva har vi gjort for faglitteraturen i dag?


Sommartid er tid for kassering, opprydding og opprensking i biblioteket. I går la underteikna siste hand på verket i fagavdelinga. Det er atter luft i hyllene. Dei profilerte står og skin stille og som eplekarten ventar dei på at nokon skal koma og plukke med seg akkurat dei. Til kaffien i dag tidleg kom BibliotekAre og eg inn på dette temaet. Vi synest det blir utlånt for lite sakprosa. Kvifor er det slik? Og kva kan vi gjera for faglitteraturen?

Bibliotekgjestar flest er nok som bibliotekarane sjølve. Dei er fyrst og fremst ute etter skjønnlitteratur som fritidslesand. Men det finst da ein god del lånarar som tek turen innom fagavdelinga òg. Dei mest populære hyllene er hyllene med hobbybøker. Strikke- og heklebølgja som rir landet har resultert i eit utal bøker som utgjer ein stor del av utlånet av sakprosa. Litteratur om 2. verdskrigen står fortsatt sterkt, og vi har lånarar som les alt som kjem ut om Krigen. Elles er reisebøker populære, bøker om mat og helse og sjølvhjelp.

Men trass dette synest vi at bøkene i fagavdelinga fortener fleire lesarar. Vi reflekterte vidare over dette i ljos av internettet sitt inntog. Vi tenkjer at nettet er ein knallhard konkurrent til faglitteraturen, i større grad enn til skjønnlitteraturen som dei fleste fortsatt føretrekkjer i bokform på papir. I staden for å lesa tjukke biografiar og grundige innføringar i saker, vel nok dei fleste av oss nå heller lette, kortfatta artiklar som poppar opp på telefonen i sofakroken.

Kva kan vi så gjera for faglitteraturen i biblioteka?
Vi kan presentere han i utstillingar og i pent ordna, innbydande hyller, noko vi har gjort eit forsøk på nå etter kasseringa og umvetla.

I haust skal vi ha to arrangement der vi har invitert faglitterære forfattarar til å koma for å prate om bøkene sine. Den 21. september kjem Thor Gotaas som har stått på ynskjelista vår lenge. Han er folklorist, forfattar og ein ynda føredragshaldar og har skrive bøker om bl.a. ski, løping, taterar og andre outsidarar. Den 5. oktober kjem "vår eigen" Hans Morten Synstnes og vil prate om arbeidet med boka "Den innerste sirkel" som var med blant fjorårets beste bøker i Morgenbladet si kåring. Det synest vi er stor stas, og vi gler oss til han kjem heim til Lom for å presentere boka og arbeidet sitt.

Kva gjer så bibliotekarane sjølve for faglitteraturen? Vi måtte innrømme at det ikkje er det fyrste vi grip til. Det er jo så mykje skjønnlitteratur som berre må lesast! Men til ferien har vi begge lånt med oss bøker frå fagavdelinga! Opptil fleire! BibliotekAre skal dyrke si musikkinteresse og har lånt bøkene om sine favoritt-pønkeband Kjøtt, De Press og The Aller Værste! av ingen ringare enn forfattarane Bernt Erik Pedersen, Stig Sæterbakken og Yngve Knausgård.

Underteikna går i ungdommen, attende til utklippsarkivet med heltane Ivan "den grusomme" Lendl og Martina Navratilova og dei ufatteleg spennande ballvekslingane si tid på åttitalet, og har lånt boka om Wimbledon. I tillegg skal ho førebu seg på finske dagar og netter og fortset sin lesestafett i Afrika der ho så langt i sommar har reist frå Angola til Algerie og nå set kursen mot Libya. Her fall ho for den svært så tiltalande framsida på boka Hjemkomsten, så iblant er det viktig å få snudd bøkene og synt fram desse.

Og blant bibliotekarane sine favorittar har ho denne veka stilt ut ein av sine største, den på absolutt alle måtar vakre brevvekslinga mellom Olav H. Hauge og Bodil Cappelen. Denne må vi sjå til å få lånt ut i dag! Dagens bibliotekariske morgonstund ebba ut i temaet brevbøker, det vakre med handskrivne brev og forhold som utvikla seg sakte, men sikkert, at dette sannsynlegvis er ein utdøyande sjanger, både breva og denne typen forhold, i den digitale tid der alt går så fort og er så flyktig og likes og hjarte hjarte hjarte og teflon og anna elendigheit som vi, dei gamle av sinn, svelgde ned med den siste supen kaffi.

Rita